Landschap

Doorgaans ontstaan kwelders het gemakkelijkst op plaatsen met voldoende hoogteligging en een beperkte dynamiek. Kweldervorming vindt plaats door sedimentatie van zand of slib, waardoor er langzamerhand een ophoging ontstaat die bij gemiddeld laagwater droogvalt.

Kwelderzones

Als het milieu geschikt wordt voor de eerste pionierplanten, zoals de langarige zeekraal of het Engels slijkgras, betekent dit dat er een proces van kweldervorming gaande is. Indien dit proces zich voortzet, wat lang niet altijd het geval is, neemt de opslibbing en de diversiteit aan plantensoorten in de loop der jaren snel toe. Er worden verschillende kwelderzones onderscheiden; het kale wad of intergetijdenzone, de pionierzone, de lage kwelder, de middelhoge kwelder, de hoge kwelder en de brakke kwelder. Deze zones zijn min of meer herkenbaar door hun vegetatiesamenstelling. 

Jonge kwelder

Op een jonge kwelder vindt al in een vroeg stadium de vorming van kreekjes plaats. Het water dat met vloed opkomt en zich met eb terugtrekt stroomt niet meer willekeurig over de vlakke delen af, maar kiest een vaste weg langs de route met de minste weerstand. Zo ontstaat een patroon van smalle ondiepe kreekjes dat zich tijdens het proces van kwelderontwikkeling steeds duidelijker profileert.

Met het water dat door de vloedstroom de kreekjes in wordt geperst, wordt met elk tij een hoeveelheid slibdeeltjes getransporteerd. De meeste en de grofste slibdeeltjes zakken vrij snel uit het water en bezinken in een smalle zone langs de kreekjes.  Zo ontstaan langzaam maar zeker linten van oeverwallen, licht verheven in het kwelderlandschap. De achter de oeverwallen gelegen kwelderdelen, waarvan de hoogteontwikkeling langzamer verloopt, worden kommen genoemd. De vegetatieontwikkeling op de relatief droge, licht zandige oeverwallen verloopt anders dan in de wat nattere, kleiige kommen. Zo ontstaat uiteindelijk een complex vegetatiepatroon.

Variatie

In en tussen verschillende kwelders is er veel variatie te vinden. De kwelders in Zuidwest-Nederland hebben bijvoorbeeld een veel grotere getijdenamplitudo, die ervoor zorgt dat de kwelderzones naar ‘boven worden gedrukt’. Kwelders in estuaria, zoals bij de Westerschelde en de Dollard, zijn in het geheel veel zoeter door de aanvoer van rivierwater. Landaanwinningkwelders en gebieden nabij het wantij hebben vaak een veel hogere opslibbing (en bevatten daarom meer klei) dan kwelders in de buurt van de Noordzee, die door de hogere dynamiek veel zandiger zijn. Beweiding en ontwatering hebben ook veel invloed op de vegetatie en daarmee op de vegetatiezonering. Beweiding kan de opeenvolging van de vegetatie (successie) tegengaan, terwijl een goede ontwatering (bijvoorbeeld begreppeling) het juist kan versnellen.

Slufters

Ook op strandvlakten doen zich soms kwelderachtige situaties voor. Op een laaggelegen strand kan onder bepaalde omstandigheden een keten van lage duintjes ontstaan, die een deel van het strand afschermt tegen de zee. Hier kunnen zich de eerste plantensoorten vestigen die ook wel op de ‘traditionele’ kwelders voorkomen. Dit eerste stadium wordt ook wel ‘groen strand’ genoemd. In sommige gevallen, wanneer zulke groene stranden permanent door een hoge duinenrij worden afgesnoerd maar nog wel door een of meerdere geulen in verbinding staan met de zee, spreken we over een afgesnoerde strandvlakte of slufter. Voorbeelden van zulke slufters zijn De Slufter op Texel en de Cupido’s Polder op Terschelling.

Landaanwinningwerken

Een ander soort kwelder vinden we in Groningen en Friesland. Die kwelders, ook wel landaanwinningwerken of kwelderwerken genoemd, bestaan uit een systeem van kweldervakken dat is omgeven door rijshoutdammen (dammen van voornamelijk wilgentakken), gecombineerd met een uitgebreid stelsel van greppels. Dankzij de greppels stroomt het water optimaal in de vakken en wordt het ook goed afgevoerd, hierdoor is de opslibsnelheid optimaal. 

Hoewel in het verleden de belangrijkste functie van deze kwelders landaanwinning was, richt het onderhoud zich nu meer op de instandhouding van het kwelderareaal. Daarnaast dienen de landaanwinningwerken als dijkbescherming.